بسم الله الرحمن الرحیم

(به مناسبت عاشورای حسینی)

گفتار اول: بسط تعاریف 

4)انسان کامل  از دیدگاه اسلام

انسان کامل یا انسان اول یا انسان اعلی یعنی انسان نمونه و انسان متعالی که به اعلا مرتبه قادر به دست یابی و دست رسی بوده و رسیده است.شناخت انسان کامل برای ما از این لحاظ اهمیت دارد که افق دید خود نسبت به انسان متعالی را بالا ببریم.و با بررسی این الگو خود را در مسیر کمال قرار داده و بدانیم این راه برای همه انسانها باز و قابل دسترسی است.

در عرفان اسلامی ظهور خلافت الهی با انسان کامل در ارتباط است و انسان کامل تنها موجودی است که پس از خداوند در این جهان برتری و بر این جهان حاکمیت دارد.وهمه سررشته های وجود به دست اوست و همه اوصاف و ویژگیهای موجودات را به طور فشرده در خود دارد و از این رو به کون جامع و مظهر هو الاول والاخر و الظاهر و الباطن و برزخ یعنی واسطه فیض الهی می گویند. نبوت وامامت برمقام خلافه اللهی استوار است از این رو لازم است که اوصاف حضرت حق در انسان کامل به عنوان مظهر تام او به منسه ظهور برسد.خلیفه الله تنها شخصی است که می تواند عصمت مطلق را باز تاباند و تجلی بخشد.او همان انسان کاملی است که مظهر و جامع همه اسماء حسنی الهی است. رسول اکرم نیز در منحنی نورانی،شناخت انسان کامل و امام معصوم هر عصر را عامل حیات معقول فرد و جامعه معرفی می نماید.

                                من مات و لم یعرف امام زمانه مات میتته جاهلیه

(بحارالانوار-جلد33-ص331)

آنکه بمیرد و امام معصوم عصر خویش را نشناخته باشد،چنان جاهلان و به مرگ جاهلیت مرده است.

وچون مرگ عصاره زندگی است آنکه جاهلانه مرده ،زیستی جاهلانه داشته و فاقد حیات معنوی و والای انسانی بوده است.

بایزید بسطامی در تعریف انسان کامل بیان داشته:

انسان کامل انسانی است که به مقام والای معنوی و مرتبه انا الحق رسیده و مظهر کمال صفات الهی گردیده است.

ابن عربی در کتاب فصوص الحکم در خصوص انسان کامل گفته است:

انسان کانل نائب حق در زمین و معلم ملائک در آسمان می باشد وکاملترین صورت آفریده شده خالق و اکمل موجودات و یگانه مخلوقی است که با مشاهده به عبادت حق می پردازد وصورت کامل حضرت حق و آئینه جامع صفات الهی است. انسان کامل،روح عالم و عالم در دست اوست.و تنها اوست که شایسته مقام منیع خلیفه اللهی است.

سید حسین نصر در کتاب معرفت و امر قدسی (ص139)درباره انسان کامل چنین می گوید:

انسان کامل حقیقتش تنها به وسیله پیامبران و اهل راز تحقق می یابد زیرا تنها آنها به معنی واقعی کلمه انسان هستند.اولا حقیقت متعالی عالم ثانیا انوار انتقال دهنده وحی به عالم ثالثا الگوی کامل زندگی روحانی و عطا کننده نهایی معرفت باطنی هستند.لذا به یمن حقیقت انسان کامل است که انسان زمینی امکان می یابد تا به شناخت امر قدسی نائل آید و به طور کامل خودش گردد.

آیته الله جوادی آملی در کتاب تفسیر انسان به انسان ص 258 می فرمایند:

انسانها در نخستین تقسیم یا مرده اند یا زنده. کفر پیشگان فطرت انسانی خویش را زیر لایه های متراکم و کدر جهالت و خرافات مدفون کرده اند و مردگانی بیش نیستند.برخی از اینان مانند جسمی یخ زده ،ساکت و بی حرکت و بی تاثیرندو ذلت و خواری را به جان خریده اند و بعضی نیز اجساد بدبویی هستند که دنیایی را به تعفن می کشند که این افراد همان کافران حربی می باشند. اینان جنگ با اسلام را پیشه خود ساخته اند آنان که از ظلمت مرگ بار کفر رهیده اند،زنده اند.برخی از همین زندگان به خواب فرو رفته اند و از دین و ایمان و انسانیت خود در غفلت اند و بعضی بیدار و متوجه و این انسانهای بیدار و هشیار نیز یا بیمارند یا سالم و این بیماران روحی مرض شان سطحی است یا مزمن. انسانهای زنده بیدار سالم یا ناقص اند یا کامل و در میان انسانهای کامل نیز برخی کامل تر و در بین ایشان بعضی کامل ترین هستند. همه اقسام یاد شده متشابه اند جز 2 قسمت آخر یعنی انسانهای کامل و اکمل که محکمات جامعه انسانی به شمار می آیند و انبیاء و اولیاء(محکم باحواله) و علمای عالم (محکم بالمحکم) هستند. گروه نخست اکمل و دسته دوم کامل اند. انسانهای کامل باید همیشه خود را به اکمل عرضه کنند و خویش را با میزان محکمات اصیل بسنجند تا بتوانند مرجع و مقتدای متشابهات باشند. انسانهای متشابه نیز باید به محکمات رجوع و از آنان تقلید کنند و راه انسانیت را پا به پای آنها بپیمایند.

عزیزالدین تنسفی در کتاب الانسان الکانل می گوید:

بدان که انسان کامل آن است که در شریعت و طریقت و حقیقت تمام باشد و در چهار چیز به کمال باشد.

1-اقوال نیک

2-افعال نیک

3-اخلاق نیک

4-معارف

ومراد از معارف،معرفت چهار چیز است:

1-معرفت دنیا

2-معرفت آخرت

3-معرفت خود

4-معرفت خدا 

امام خمینی در کتاب آداب الصلوه صفحات 262و263 پیرامون انسان کامل چنین فرموده اند:

ترتیب نظام عالم ملک از فلکیات و عنصریات و جوهریات و عرضیات آن،مقدمه وجود انسان کامل است. و در حقیقت این ولیده عصاره عالم تحقق و غایت القصوی عالمیان است و از این جهت آخرین ولیده است.انیان آخرین ولیده ای است که پس از حکات ذاتیه جوهریه عالم به وجود آمد و منتهی به او شد.پس تربیت حق تعالی در مقام دار تحقق به تربیت انسان پرداخته است.

(والانسان هو الاول والآخر)

واین ذکر شد در افعال جزئیه و نظر به مراتب وجود است و الا به حسب فعل مطلق ازبرای فعل حق تعالی غایتی جز ذات مقدسش نیست.

آیته الله حسن زاده آملی در کتاب انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه صفحه 163 درباره مراتب انسان کامل چنین می نویسد:

وبالجمله اهل تحقیق بر مبنای رصین وحدت شخصی وجود بر این عقیدت راسخ اند که مراتب تمامی موجودات در قوس نزول از تعینات نفس رحمانی و حقیقت ولایت است و در قوس صعود حقیقت انسان کامل دارای جمیع مظاهر و جامع جمیع مراتب است.پس تمامی حقایق عقلانیه و رقائق برزخیه آنها که گاهی به عقل و گاهی به شجره و گاهی به کتاب مستور به عبارات و اسامی مختلفه مذکور می شودتماما نفس حقیقت انسان کامل است که بر حسب هر درجه ای از درجات تعین خاص و اسم مخصوص حاصل نموده و بدین جهت حقیقت انسان کامل را جائز است که آثار تمامی آن تعینات را به حقیقت اسناد دهد و این چنین انسان ثمره شجره وجود وکمال عالم کونی و غایت حرکت وجودیه و ایجادیه است.آری انسان کامل عبد الله و عندالله است و صاحب مرتبه ولایت اعلی ولی الله است و قلب او اوعی و اوصع قلبهاست و قطب عالم امکان و خلیفه الله است و راسخ در علم و خازن و منبع علم لدنی و ینبوغ حکم و زارع قلوب و شوراننده دفائن عقول و مامون و امین الله است و متصرف در کائنات و مسخر جن و انس و وحوش وطیور ودر عین حال بی اعتنای به دنیاست. و شجاع و در مرتبه یقین و در طریق واضح و صراط مستقیم ومسیر عدل و در افق اعلای انسانی و عالم ربانی است و زمین هیچ گاه تهی از انسان کامل نیست.

در نهایت می توان بیان کرد ادیان الهی و غیر الهی،مکاتیبعرفانی و غیر عرفانی و صاحبان اندیشه در پی تحقق اندیشه و آرمانهایشان به معرفی الگوی انسان نمونه و مصداق عینی آن پرداخته اند.دین اسلام به عنوان کامل ترین دین و ختم سلسله نبوت و رسالت با معرفی شخص شخیص رسول الله به عنوان انسان کامل بالاصالت صورت جامع اسماء جمالی و جلالی (مصداق تام محمد رسول الله و الذین مه هو اشداء علی الکفاررحماء بینهم) بوی سبقت را از تمام  مکاتیب ربوده اند.حقیقت محمدی و پس از وجود مقدسش ائمه اطهار نمونه انسانهای کاملی هستند که در طول تاریخ بشریت حضور پیدا کرده و در پایان تاریخ،آخرین امام مهدی موعود،آن چهره تام اسماء الهی پس از ظهورش جهان را با ارتقاء تفکر و اندیشه بشری سبز گونه و در خور عرضه به حضرت حق خواهد نمود.